پرنده برای خوابیدن حتماً دراز نمیکشد؛ بسیاری از پرندگان روی شاخه یا روی یک پا میخوابند. اما یک «قفل پا»ی مشترک برای همهٔ پرندگان وجود ندارد. شکل پا، محل خواب و مقدار فعالیت عضلات در گونههای مختلف فرق میکند.
- انگشتها شاخه را میگیرند. خمشدن پا و فشار وزن بدن میتواند تاندونهای متصل به انگشتان را بکشد و گرفتن شاخه را آسانتر کند.
- پا کاملاً مثل قفلِ بینیاز از کنترل نیست. در آزمایشی روی سارها، پرندگانِ بیهوش نتوانستند روی شاخه بمانند. پس توضیح رایجِ «پا خودکار قفل میشود و دیگر هیچ کاری لازم نیست» بیشازحد ساده است. PubMed
- جای بدن روی پا مهم است. پرنده فقط با نوک انگشتها آویزان نیست؛ نحوهٔ قرارگیری وزن روی کف پا و شاخه هم به تعادلش کمک میکند.
- بعضیها یک پا را جمع میکنند. پرنده میتواند پای آزاد را میان پرهای گرم بدن پنهان کند تا گرمای کمتری از دست بدهد. All About Birds
- فلامینگو نمونهٔ ویژهای است. پژوهشگران نشان دادهاند وضعیت مفصلهایش اجازه میدهد مدت زیادی روی یک پا بماند، بیآنکه برای تحمل وزن بدن به نیروی عضلانی زیادی نیاز داشته باشد.
- بعضی پرندگان هنگام خواب مراقب اطراف هم هستند. در «خواب یکنیمکرهای»، یک نیمکرهٔ مغز بیشتر استراحت میکند و چشمِ مرتبط با نیمکرهٔ دیگر میتواند باز بماند؛ البته این حالت، خوابِ همیشگیِ همهٔ پرندگان نیست. Nature
- همه روی شاخه نمیخوابند. بعضی پرندگان در حفره یا روی آب استراحت میکنند و پژوهش، خواب کوتاهِ پرندگان فریگیت را حتی هنگام پرواز ثبت کرده است.
۱. پا دور شاخه شکل میگیرد. وقتی پرنده روی شاخه مینشیند، انگشتهایش در دو سوی آن قرار میگیرند و سطح اتکایی میسازند. بنابراین حفظ تعادل فقط به فشار دادن مداوم شاخه با پنجهها وابسته نیست.
۲. جای بدن نسبت به پا مهم است. پرنده معمولاً بدنش را بالای محل اتکا نگه میدارد. در بررسی سارهای اروپاییِ خوابیده روی نشیمن، وزن بدن عمدتاً روی بخش میانی کف پا قرار داشت و قسمت زیادی از انگشتها شاخه را محکم نمیفشردند.
۳. تاندونها کمک میکنند، ولی توضیح کامل نیستند. در بعضی پرندگان، خم شدن پا به کشیده شدن تاندونهای انگشتان و جمع شدن پنجه کمک میکند. بااینحال، در همان پژوهش روی سارها، پرندگانی که سازوکار قفل شدن انگشتانشان از کار افتاده بود همچنان روی نشیمن میخوابیدند. پس جملهٔ «وزن پرنده همیشه پنجه را خودکار قفل میکند» دقیق نیست.
۴. پرنده کاملاً بیحرکت و بیحس نمیشود. بدنش هنگام خواب میتواند مقداری از کشش عضلاتِ لازم برای حفظ حالت را نگه دارد و در صورت نیاز وضعیتش را اصلاح کند. سارهای بیهوششده در آزمایش نمیتوانستند مانند سارهای خوابیده روی نشیمن بمانند؛ خواب طبیعی با بیهوشی فرق دارد.
۵. ایستادن فلامینگو روی یک پا سازوکار دیگری هم دارد. ساختمان مفصلها و قرار گرفتن بدن روی پای تکیهگاه به حفظ حالت با فعالیت عضلانی کم کمک میکند. پژوهشگران حتی نشان دادهاند که بدن فلامینگوی مرده را میتوان در وضعیتی روی یک پا نگه داشت؛ البته فلامینگوی زنده برای حرکت و اصلاح تعادل همچنان از عضلاتش استفاده میکند.
۶. جمع کردن یک پا به گرم ماندن کمک میکند. بعضی پرندگان هنگام استراحت یک پا را میان پرها پنهان میکنند تا سطح کمتری از پا در معرض هوای سرد باشد. جریان خون پاها نیز به کاهش اتلاف گرما کمک میکند. این یکی از دلیلهای احتمالی ایستادن روی یک پا است، نه توضیح همهٔ موارد آن.
۷. خواب همیشه به معنی قطع کامل مراقبت از محیط نیست. برخی پرندگان در شرایط خطر میتوانند یک چشم را باز نگه دارند و بخشی از مغز را هوشیارتر نگه دارند. این توانایی به تشخیص تهدید کمک میکند، اما به این معنا نیست که هر پرنده تمام شب «با نصف مغز» میخوابد.
۸. همهٔ پرندگان روی شاخه نمیخوابند. بعضی روی زمین یا آب استراحت میکنند، بادخورکهای دودکشی به سطح عمودی میچسبند و پرندگان ناوچهای حتی میتوانند برای مدت کوتاه در پرواز بخوابند. روش خواب هر گونه با ساختمان بدن و محیط زندگیاش سازگار است.
خلاصه اینکه پرنده با ترکیبی از شکل پا، جایگیری بدن و کنترل عضلات تعادلش را در خواب حفظ میکند؛ سهم هرکدام به گونهٔ پرنده بستگی دارد.
