زردی پوست و زردی چشم از نشانههایی هستند که معمولاً نباید ساده از کنار آنها گذشت. وقتی سفیدی چشم، پوست صورت یا حتی کف دستها به سمت زردی میرود، بدن در حال نشان دادن یک تغییر داخلی است؛ تغییری که اغلب با افزایش مادهای به نام بیلیروبین در خون ارتباط دارد. بیلیروبین حاصل تجزیه طبیعی گلبولهای قرمز است و در حالت عادی توسط کبد پردازش و از بدن دفع میشود. اگر این روند در هر مرحلهای دچار مشکل شود، رنگ زرد میتواند در پوست و چشم دیده شود.
البته هر زرد شدنی به معنی یک بیماری خطرناک نیست، اما زردی چشم و پوست، مخصوصاً در بزرگسالان، نیاز به بررسی پزشکی دارد. چون علت آن میتواند از یک مشکل قابل کنترل مثل سنگ کیسه صفرا تا بیماریهای جدیتر کبد، مجاری صفراوی یا پانکراس متفاوت باشد.
زردی پوست و چشم چگونه ایجاد میشود؟
برای درک علت زردی پوست، باید نقش کبد و صفرا را بدانیم. گلبولهای قرمز بعد از پایان عمر طبیعی خود تجزیه میشوند و مادهای زردرنگ به نام بیلیروبین تولید میکنند. این ماده به کبد میرود، در آنجا پردازش میشود و از طریق صفرا وارد روده شده و از بدن دفع میشود.
اگر کبد نتواند بیلیروبین را بهدرستی پردازش کند، یا مسیر خروج صفرا بسته شود، بیلیروبین در خون بالا میرود. نتیجه این اتفاق میتواند زردی چشم، زردی پوست، تیره شدن ادرار، روشن شدن رنگ مدفوع و خارش پوست باشد. به همین دلیل پزشک فقط به ظاهر پوست نگاه نمیکند؛ بلکه معمولاً آزمایش خون، بررسی آنزیمهای کبدی و گاهی تصویربرداری را هم لازم میداند.
بیماریهای کبدی؛ یکی از شایعترین دلایل زردی پوست
کبد نقش اصلی در پردازش بیلیروبین دارد. بنابراین هر بیماری که عملکرد کبد را مختل کند، میتواند باعث زردی پوست و چشم شود. هپاتیتهای ویروسی، کبد چرب پیشرفته، مصرف زیاد الکل، عوارض برخی داروها و سیروز کبدی از جمله مشکلاتی هستند که ممکن است با زردی همراه شوند.
در این شرایط، زردی معمولاً تنها علامت نیست. فرد ممکن است احساس خستگی شدید، بیاشتهایی، تهوع، درد یا سنگینی در سمت راست بالای شکم، کبودی آسان بدن یا ورم شکم و پاها را هم تجربه کند. اگر زردی پوست همراه با ضعف شدید، گیجی، خونریزی غیرعادی یا درد شدید شکمی باشد، موضوع باید فوری بررسی شود.
زردی چشم و ارتباط آن با سنگ کیسه صفرا
یکی دیگر از علتهای مهم زردی چشم، انسداد مسیر صفراست. سنگ کیسه صفرا گاهی وارد مجرای صفراوی میشود و راه خروج صفرا را میبندد. وقتی صفرا نتواند از کبد و کیسه صفرا به روده برسد، بیلیروبین بالا میرود و زردی ایجاد میشود.
در این حالت ممکن است فرد درد ناگهانی یا شدید در قسمت راست و بالای شکم داشته باشد؛ دردی که گاهی به پشت یا شانه راست میزند. تهوع، استفراغ، تب، لرز، ادرار تیره و مدفوع کمرنگ هم از نشانههایی هستند که میتوانند همراه زردی دیده شوند. زردی ناشی از انسداد صفراوی معمولاً نیاز به بررسی سریع دارد، چون اگر عفونت مجاری صفراوی ایجاد شود، وضعیت میتواند جدیتر شود.
هپاتیت و زردی پوست؛ چه زمانی باید شک کرد؟
هپاتیت به معنی التهاب کبد است و میتواند به دلایل مختلفی ایجاد شود؛ از عفونتهای ویروسی گرفته تا مصرف بعضی داروها، الکل یا بیماریهای خودایمنی. در هپاتیت، سلولهای کبدی ملتهب میشوند و توانایی کبد برای پردازش مواد مختلف، از جمله بیلیروبین، کاهش پیدا میکند.
زردی پوست در هپاتیت ممکن است همراه با تب خفیف، درد بدن، بیحالی، کاهش اشتها، تهوع، درد شکم و ادرار تیره باشد. گاهی فرد در ابتدا تصور میکند دچار یک بیماری ساده گوارشی یا ویروسی شده، اما با ظاهر شدن زردی چشم موضوع جدیتر میشود. تشخیص نوع هپاتیت فقط با حدس زدن ممکن نیست و نیاز به آزمایش دارد.
آیا زردی پوست همیشه به معنی مشکل کبدی است؟
خیر. گاهی زرد شدن پوست به دلیل افزایش رنگدانههای غذایی مثل بتاکاروتن است؛ مثلاً مصرف زیاد هویج، کدوحلوایی یا برخی مکملها میتواند پوست را کمی زرد یا نارنجی نشان دهد. تفاوت مهم این حالت با زردی واقعی این است که معمولاً سفیدی چشم زرد نمیشود.
از طرف دیگر، بعضی اختلالات خونی هم میتوانند بیلیروبین را بالا ببرند. وقتی گلبولهای قرمز سریعتر از حالت طبیعی تخریب شوند، مقدار بیلیروبین افزایش پیدا میکند و ممکن است زردی ایجاد شود. بنابراین زردی پوست همیشه از کبد شروع نمیشود، اما در هر صورت نیاز به بررسی علت دارد.
زردی چشم و بیماریهای پانکراس
زردی چشم همیشه به معنی سرطان نیست و در بسیاری از موارد به مشکلاتی مثل بیماریهای کبدی، سنگ کیسه صفرا یا انسداد مجاری صفراوی مربوط میشود. اما اگر این زردی ادامهدار شود یا همراه با کاهش وزن بیدلیل، بیاشتهایی، درد مبهم شکم و پشت، ادرار تیره، مدفوع روشن و خستگی شدید باشد، باید جدیتر بررسی شود.
در چنین شرایطی، زردی میتواند یکی از نشانههای بیماریهای مهم گوارشی باشد و در موارد شدیدتر یا همراه با علائم هشداردهنده، حتی ممکن است در کنار سایر علائم سرطان پانکراس دیده شود. به همین دلیل بهتر است زردی پوست و چشم، مخصوصاً وقتی بیدلیل و ماندگار است، با نظر پزشک بررسی شود.
زردی در نوزادان با زردی بزرگسالان فرق دارد
زردی نوزادان بسیار شایع است و در بسیاری از موارد به دلیل نارس بودن سیستم پردازش بیلیروبین در روزهای اول تولد رخ میدهد. با این حال، شدت زردی، زمان شروع آن و وضعیت عمومی نوزاد باید توسط پزشک یا مراقب سلامت بررسی شود.
اما زردی پوست و چشم در بزرگسالان موضوع متفاوتی است. در بزرگسالان، زردی معمولاً نشانه یک مشکل زمینهای است و نباید با درمانهای خانگی، مصرف خودسرانه دارو یا صبر طولانیمدت مدیریت شود. حتی اگر فرد درد نداشته باشد، زردی چشم میتواند علامت مهمی باشد.
چه علائمی همراه زردی نیاز به مراجعه فوری دارند؟
اگر زردی پوست یا زردی چشم با بعضی نشانهها همراه شود، مراجعه فوری به پزشک ضروری است. تب و لرز، درد شدید شکم، گیجی، خوابآلودگی غیرعادی، استفراغ مداوم، کاهش وزن ناگهانی، ادرار بسیار تیره، مدفوع خیلی روشن، خونریزی غیرمعمول یا ضعف شدید از علائمی هستند که نباید نادیده گرفته شوند.
همچنین اگر زردی بهتازگی ایجاد شده و علت مشخصی ندارد، بهتر است بررسی پزشکی به تأخیر نیفتد. گاهی تشخیص زودتر باعث میشود مشکل در مرحله سادهتری کنترل شود؛ مخصوصاً زمانی که علت زردی مربوط به انسداد صفرا، التهاب کبد یا بیماریهای گوارشی جدی باشد.
پزشک برای تشخیص علت زردی چه بررسیهایی انجام میدهد؟
تشخیص علت زردی فقط با مشاهده رنگ پوست ممکن نیست. پزشک معمولاً شرح حال بیمار، داروهای مصرفی، سابقه بیماریهای کبدی، مصرف الکل، درد شکمی، تغییر وزن و رنگ ادرار و مدفوع را بررسی میکند. سپس ممکن است آزمایش خون برای سنجش بیلیروبین، آنزیمهای کبدی، وضعیت انعقاد خون و بررسی عفونتها درخواست شود.
در برخی موارد، سونوگرافی شکم، سیتیاسکن، امآرآی یا بررسی تخصصی مجاری صفراوی هم لازم میشود. هدف از این بررسیها پیدا کردن محل اصلی مشکل است؛ اینکه زردی از اختلال در کبد ایجاد شده، به دلیل انسداد مجاری صفراوی است یا علت دیگری دارد.
کلام آخر
زردی پوست و زردی چشم یک علامت ظاهری ساده نیست، بلکه میتواند نشانه اختلال در کبد، کیسه صفرا، مجاری صفراوی، خون یا پانکراس باشد. شدت زردی همیشه نشاندهنده شدت بیماری نیست؛ گاهی زردی خفیف هم نیاز به بررسی دارد، مخصوصاً اگر با ادرار تیره، مدفوع روشن، خارش، درد شکم، کاهش وزن یا بیحالی همراه باشد.
بهترین کار این است که زردی چشم و پوست را بهعنوان یک هشدار جدی بگیرید و برای تشخیص علت آن به پزشک مراجعه کنید. درمان درست زمانی انتخاب میشود که علت اصلی مشخص شده باشد؛ بنابراین خوددرمانی یا بیتوجهی میتواند تشخیص را به تأخیر بیندازد.
